Chapter 1 — Ιστορία της Ορθοπαιδικής και Τραυματολογίας και Θεμελιώδεις Αρχές του Μυοσκελετικού Συστήματος

Εισαγωγή

Η ορθοπαιδική και η τραυματολογία μελετούν την υγεία και τις παθήσεις του μυοσκελετικού συστήματος. Αυτό περιλαμβάνει τα οστά, τις αρθρώσεις, τους χόνδρους, τους συνδέσμους, τους τένοντες, τους σκελετικούς μύες και τις σχετικές νευραγγειακές δομές. Η ορθοπαιδική ασχολείται τόσο με συγγενείς και αναπτυξιακές διαταραχές όσο και με εκφυλιστικές, φλεγμονώδεις, λοιμώδεις και νεοπλασματικές παθήσεις. Η τραυματολογία επικεντρώνεται στις βλάβες που προκαλούνται από εξωτερική δύναμη, από μικροτραυματισμούς που επαναλαμβάνονται ή από συνδυασμό των δύο.

Η ειδικότητα δεν περιορίζεται στη χειρουργική. Πολλά προβλήματα αντιμετωπίζονται με ενημέρωση, τροποποίηση δραστηριοτήτων, φαρμακευτική αγωγή, φυσικοθεραπεία, ορθώσεις ή παρακολούθηση. Η χειρουργική αποτελεί μία από τις θεραπευτικές επιλογές όταν αναμένεται να αποκαταστήσει καλύτερα τη λειτουργία, να περιορίσει τον πόνο ή να μειώσει τον κίνδυνο επιπλοκών.

Κεντρική ιδέα του βιβλίου είναι ότι η κλινική απόφαση προκύπτει από τη σύνδεση ανατομίας, μηχανισμού βλάβης, βιολογίας και λειτουργικών αναγκών του ασθενούς. Για να κατανοηθεί, για παράδειγμα, γιατί ένα κάταγμα χρειάζεται ακινητοποίηση ή γιατί μια άρθρωση εξαρθρώνεται προς συγκεκριμένη κατεύθυνση, πρέπει πρώτα να γνωρίζουμε τη μορφή και τη λειτουργία των δομών που εμπλέκονται.

Το κεφάλαιο αυτό εισάγει το ιστορικό πλαίσιο και τις βασικές έννοιες. Δεν αποτελεί οδηγό αυτοδιάγνωσης ή εξατομικευμένης θεραπείας.

1.1 Τι σημαίνουν οι όροι «ορθοπαιδική» και «τραυματολογία»

Η λέξη ορθοπαιδική προέρχεται από τις ελληνικές ρίζες ορθός και παῖς/παιδίον. Ο Γάλλος ιατρός Nicolas Andry χρησιμοποίησε τον όρο orthopédie στον τίτλο του έργου του του 1741, το οποίο αφορούσε κυρίως την πρόληψη και διόρθωση παραμορφώσεων στα παιδιά. Η ονομασία αργότερα διευρύνθηκε και σήμερα περιγράφει την ιατρική ειδικότητα που αντιμετωπίζει παθήσεις και κακώσεις του μυοσκελετικού συστήματος σε όλες τις ηλικίες. ¹

Η τραυματολογία είναι ο κλάδος που ασχολείται με την αξιολόγηση και αντιμετώπιση τραυματικών βλαβών. Στην ορθοπαιδική τραυματολογία περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, τα κατάγματα, τα εξαρθρήματα και οι κακώσεις συνδέσμων και τενόντων. Η φροντίδα ενός τραυματία, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο οστό ή στην άρθρωση: προηγείται η εκτίμηση και σταθεροποίηση απειλητικών για τη ζωή προβλημάτων, όπως η απόφραξη αεραγωγού, η αναπνευστική ανεπάρκεια ή η αιμορραγία.

Η σύγχρονη ειδικότητα περιλαμβάνει υποτομείς όπως η παιδοορθοπαιδική, η χειρουργική άκρας χειρός, η χειρουργική σπονδυλικής στήλης, η αθλητιατρική, η ορθοπαιδική ογκολογία, η επανορθωτική αρθροπλαστική και η χειρουργική τραύματος. Τα όρια μεταξύ τους είναι λειτουργικά και εκπαιδευτικά· ο ασθενής μπορεί να χρειάζεται συνεργασία περισσότερων ειδικοτήτων.

1.2 Σύντομη ιστορική εξέλιξη

Αρχαίες παρατηρήσεις και πρακτικές

Η αντιμετώπιση καταγμάτων και παραμορφώσεων προϋπήρχε της σύγχρονης ιατρικής. Αρχαιολογικά ευρήματα και ιστορικά κείμενα δείχνουν ότι οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν επιδέσεις, νάρθηκες και χειρισμούς για να σταθεροποιούν τραυματισμένα μέλη. Οι πρακτικές αυτές δεν στηρίζονταν πάντοτε σε σύγχρονη ανατομική ή μικροβιολογική γνώση, αλλά αντανακλούσαν συστηματική παρατήρηση της λειτουργίας και της επούλωσης.

Ο Ιπποκράτης (περίπου 460–370 π.Χ.) περιέγραψε τραυματισμούς και μεθόδους ανάταξης καταγμάτων και εξαρθρημάτων. Η αξία της ιπποκρατικής παράδοσης βρίσκεται και στη συστηματοποίηση της κλινικής παρατήρησης: εξέταση, περιγραφή της κάκωσης και εκτίμηση της εξέλιξής της. Τα αρχαία κείμενα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως σύγχρονα θεραπευτικά πρωτόκολλα· αποτελούν ιστορικά τεκμήρια της εξέλιξης της ιατρικής σκέψης.

Η ονομασία της ορθοπαιδικής

Το 1741 ο Nicolas Andry δημοσίευσε το L’Orthopédie, έργο που έδωσε όνομα στο πεδίο. Το βιβλίο απευθυνόταν κυρίως σε γονείς και εκπαιδευτές και τόνιζε την πρόληψη και τη διόρθωση παραμορφώσεων κατά την παιδική ηλικία. Η σημασία του είναι κυρίως ιστορική και εννοιολογική: αποτυπώνει τη μετάβαση από την ενασχόληση με μεμονωμένους τραυματισμούς σε ένα ευρύτερο πεδίο φροντίδας της μορφής και της λειτουργίας του σώματος. ¹

Ανατομία, χειρουργική και αντισηψία

Η πρόοδος της ανατομίας, της αναισθησίας και της χειρουργικής τεχνικής επέτρεψε πιο σύνθετες επεμβάσεις. Η κατανόηση της ανατομίας έκανε δυνατή την ασφαλέστερη προσπέλαση σε οστά και αρθρώσεις, ενώ η αντισηψία και αργότερα η ασηψία μείωσαν δραστικά τον κίνδυνο χειρουργικών λοιμώξεων. Η εξέλιξη των ακτινογραφιών στις αρχές του 20ού αιώνα επέτρεψε την απεικόνιση καταγμάτων και ευθυγράμμισης χωρίς να βασίζεται η διάγνωση μόνο στην εξωτερική εξέταση.

Κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα αναπτύχθηκαν γύψοι, νάρθηκες, τεχνικές έλξης και μέθοδοι εσωτερικής οστεοσύνθεσης. Οι μεγάλες πολεμικές συγκρούσεις επιτάχυναν την οργάνωση της φροντίδας τραύματος, τη σταθεροποίηση καταγμάτων και την αποκατάσταση. Ο Hugh Owen Thomas συνδέεται ιστορικά με τη χρήση του νάρθηκα Thomas για σταθεροποίηση καταγμάτων μηριαίου. ²

Ορθοπαιδική σήμερα

Στη σύγχρονη ορθοπαιδική, η θεραπεία επιλέγεται με βάση τα επιστημονικά δεδομένα, τη μορφή της βλάβης, τη συνολική υγεία, τις ανάγκες και τις προτιμήσεις του ασθενούς. Η υπολογιστική τομογραφία και η μαγνητική τομογραφία συμπληρώνουν την απλή ακτινογραφία σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Η ανάπτυξη βιοσυμβατών εμφυτευμάτων, αρθροπλαστικών, τεχνικών ελάχιστης επεμβατικότητας και οργανωμένων προγραμμάτων αποκατάστασης έχει διευρύνει τις θεραπευτικές δυνατότητες.

Η τεχνολογική πρόοδος δεν καταργεί τις βασικές αρχές. Η σωστή διάγνωση, η αξιολόγηση της αιμάτωσης και της νευρικής λειτουργίας, η πρόληψη λοίμωξης και θρομβοεμβολικών επιπλοκών, καθώς και η αποκατάσταση της λειτουργίας εξακολουθούν να εξαρτώνται από προσεκτική κλινική σκέψη.

1.3 Το μυοσκελετικό σύστημα ως λειτουργική μονάδα

Το μυοσκελετικό σύστημα δεν είναι απλώς άθροισμα οστών και μυών. Είναι ένα δυναμικό σύνολο ιστών που συνεργάζονται για να στηρίζουν το σώμα, να παράγουν κίνηση, να προστατεύουν όργανα και να επιτρέπουν προσαρμογή στα φορτία.

Οστά

Τα οστά είναι ζωντανός, εξειδικευμένος συνδετικός ιστός. Παρέχουν στήριξη, προστασία και μοχλούς για την κίνηση. Αποτελούν επίσης αποθήκη ανόργανων στοιχείων, ιδιαίτερα ασβεστίου και φωσφόρου, και περιέχουν μυελό των οστών, όπου παράγονται κύτταρα του αίματος σε κατάλληλες περιοχές. ³

Σε μακροσκοπικό επίπεδο διακρίνονται συμπαγές οστό, που σχηματίζει το πυκνό εξωτερικό περίβλημα, και σπογγώδες οστό, που έχει δοκιδωτή εσωτερική αρχιτεκτονική. Η μορφή αυτή δεν είναι τυχαία: η κατανομή του οστικού ιστού συμβάλλει στην αντοχή με σχετικά αποδοτική χρήση υλικού. Το οστό ανανεώνεται συνεχώς μέσω διαδικασιών απορρόφησης και σχηματισμού. Η λεπτομερής κυτταρική και μεταβολική βάση αναπτύσσεται σε επόμενα κεφάλαια.

Αρθρώσεις και αρθρικός χόνδρος

Οι αρθρώσεις είναι οι περιοχές όπου γειτονικά οστά συνδέονται. Ορισμένες επιτρέπουν μεγάλη κίνηση, ενώ άλλες επιτρέπουν ελάχιστη ή καθόλου. Στις περισσότερες κινητές αρθρώσεις, οι αρθρικές επιφάνειες καλύπτονται από αρθρικό χόνδρο, έναν ιστό που προσφέρει λεία επιφάνεια και βοηθά στη διαχείριση των φορτίων. Η άρθρωση περιβάλλεται από αρθρικό θύλακο και σταθεροποιείται από συνδέσμους, μυς και τένοντες.

Ο χόνδρος διαφέρει από το οστό: είναι λιγότερο μεταλλοποιημένος και δεν έχει την ίδια αγγείωση. Η δομή του εξηγεί γιατί η αποκατάστασή του μετά από σοβαρή βλάβη είναι συχνά περιορισμένη σε σύγκριση με ιστούς που διαθέτουν πλουσιότερη αιμάτωση. Η αρθρική λειτουργία εξαρτάται όχι μόνο από την ακεραιότητα των επιφανειών, αλλά και από τη σταθερότητα, την ευθυγράμμιση και τον έλεγχο των μυών.

Σύνδεσμοι και τένοντες

Οι σύνδεσμοι συνδέουν συνήθως οστό με οστό και συμβάλλουν στη σταθερότητα μιας άρθρωσης. Καθοδηγούν ή περιορίζουν συγκεκριμένες κινήσεις. Οι τένοντες συνδέουν μυ με οστό και μεταφέρουν τη δύναμη της μυϊκής σύσπασης στον σκελετό. Η λειτουργική διάκριση είναι χρήσιμη στην κλινική πράξη: ένας τραυματισμός συνδέσμου μπορεί να προκαλέσει αστάθεια άρθρωσης, ενώ ένας τραυματισμός τένοντα μπορεί να διαταράξει την ενεργητική κίνηση ή τη μετάδοση δύναμης.

Σκελετικοί μύες

Οι σκελετικοί μύες παράγουν κίνηση μέσω σύσπασης. Πολλοί διασχίζουν μία ή περισσότερες αρθρώσεις και καταφύονται στα οστά μέσω τενόντων. Η ενεργοποίησή τους συντονίζεται από το νευρικό σύστημα. Εκτός από την κίνηση, οι μύες συμβάλλουν στη σταθερότητα των αρθρώσεων, στη διατήρηση της στάσης και στην απορρόφηση μέρους των μηχανικών φορτίων. ⁴

Νεύρα, αγγεία και μαλακά μόρια

Οστό ή άρθρωση δεν αξιολογούνται απομονωμένα. Αγγεία παρέχουν οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά, ενώ νεύρα μεταφέρουν αισθητικές και κινητικές πληροφορίες. Δέρμα, περιτονίες και άλλα μαλακά μόρια προστατεύουν και περιβάλλουν τις βαθύτερες δομές. Σε τραύμα, η βλάβη αυτών των ιστών μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με το κάταγμα: επηρεάζει την αιμάτωση, την επούλωση, τον κίνδυνο λοίμωξης και τη μελλοντική λειτουργία.

1.4 Βασικές λειτουργίες του σκελετού

Ο σκελετός έχει αλληλένδετες λειτουργίες:

Στήριξη: διατηρεί τη μορφή του σώματος και παρέχει σημεία πρόσφυσης στους μαλακούς ιστούς.
Κίνηση: τα οστά λειτουργούν ως μοχλοί, οι αρθρώσεις ως σημεία περιστροφής και οι μύες ως παραγωγοί δύναμης. ³
Προστασία: το κρανίο προστατεύει τον εγκέφαλο, ο θώρακας προστατεύει την καρδιά και τους πνεύμονες, και οι σπόνδυλοι περιβάλλουν τον νωτιαίο μυελό. ³
Αιμοποίηση: ο ερυθρός μυελός παράγει ερυθρά και λευκά αιμοσφαίρια και αιμοπετάλια.
Αποθήκευση και ρύθμιση μετάλλων: το οστό αποθηκεύει κυρίως ασβέστιο και φωσφόρο, τα οποία μπορούν να κινητοποιηθούν στο πλαίσιο της ομοιόστασης.
Αποθήκευση ενέργειας: ο κίτρινος μυελός περιέχει λιπώδη ιστό που αποθηκεύει ενέργεια. ³

Οι λειτουργίες αυτές έχουν κλινική σημασία. Για παράδειγμα, η απώλεια οστικής μάζας δεν επηρεάζει μόνο την αντοχή σε τραυματισμό αλλά και τη μηχανική σταθερότητα. Η παρατεταμένη ακινητοποίηση μπορεί να επηρεάσει μύες, αρθρώσεις και οστικό μεταβολισμό, όχι μόνο την κινητικότητα του τραυματισμένου σημείου.

1.5 Πώς παράγεται και ελέγχεται η κίνηση

Η κίνηση προκύπτει από συνεργασία νευρικού συστήματος, μυών, τενόντων, οστών και αρθρώσεων. Ένα κινητικό νευρικό σήμα ενεργοποιεί μυϊκές ίνες. Η μυϊκή σύσπαση παράγει δύναμη, η οποία μεταφέρεται μέσω του τένοντα στο οστό. Το οστό κινείται γύρω από την άρθρωση, εφόσον η δύναμη υπερνικήσει τις αντιστάσεις και η άρθρωση είναι αρκετά σταθερή.

Η ίδια μυϊκή ομάδα μπορεί να λειτουργεί με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με την εργασία. Μπορεί να βραχύνεται για να κινήσει ένα μέλος, να ενεργεί χωρίς εμφανή αλλαγή μήκους για να σταθεροποιήσει μια θέση ή να επιμηκύνεται ενώ ελέγχει μια κίνηση. Η ισορροπία μεταξύ μυϊκής δύναμης, ελαστικότητας και νευρικού ελέγχου καθορίζει την ποιότητα της κίνησης.

Κλινική σύνδεση: όταν ο ασθενής δεν μπορεί να σηκώσει ενεργητικά το χέρι, αλλά η άρθρωση μπορεί να κινηθεί παθητικά από εξεταστή, αυτό υποδηλώνει ότι πρέπει να αξιολογηθούν οι μύες, οι τένοντες και η νευρική λειτουργία, όχι μόνο τα οστά. Αντίστροφα, όταν περιορίζεται τόσο η ενεργητική όσο και η παθητική κίνηση, μπορεί να υπάρχει μηχανικός περιορισμός, πόνος ή δυσκαμψία της ίδιας της άρθρωσης. Η διάκριση δεν αρκεί μόνη της για διάγνωση, αλλά βοηθά να οργανωθεί η εξέταση.

1.6 Ιστός, φορτίο και τραυματισμός: οι πρώτες βιομηχανικές έννοιες

Φορτίο είναι η δύναμη ή η συνισταμένη δυνάμεων που εφαρμόζεται σε έναν ιστό. Η αντίδραση του ιστού εξαρτάται από το μέγεθος, την κατεύθυνση, τη διάρκεια και την ταχύτητα εφαρμογής του φορτίου, καθώς και από τις ιδιότητες και την προηγούμενη κατάσταση του ιστού.

Όταν ένα φορτίο υπερβαίνει την ικανότητα του ιστού να παραμορφωθεί και να επανέλθει, μπορεί να προκληθεί βλάβη. Η βλάβη μπορεί να είναι οξεία, όπως σε πτώση που προκαλεί κάταγμα, ή σταδιακή, όπως όταν επαναλαμβανόμενα φορτία δεν αφήνουν επαρκή χρόνο αποκατάστασης. Οι όροι τάση και παραμόρφωση περιγράφουν, αντίστοιχα, το εσωτερικό φορτίο ανά επιφάνεια και τη σχετική αλλαγή σχήματος ενός υλικού. Η αναλυτική βιομηχανική τους θα εξεταστεί σε ειδικό κεφάλαιο.

Ο μηχανισμός κάκωσης παρέχει ενδείξεις για το είδος της βλάβης. Πτώση πάνω σε τεντωμένο χέρι μπορεί να μεταφέρει δύναμη στον καρπό και στο αντιβράχιο. Απότομη στροφή του γόνατος με το πόδι σταθερό μπορεί να φορτίσει συνδέσμους και μηνίσκους. Αυτά είναι παραδείγματα μηχανικής λογικής, όχι ασφαλείς κανόνες αυτοδιάγνωσης: η ίδια κίνηση μπορεί να προκαλέσει διαφορετικές κακώσεις ανάλογα με την ηλικία, την οστική πυκνότητα, την ένταση και τη θέση του σώματος.

1.7 Αρχές κλινικής σκέψης στην ορθοπαιδική και τραυματολογία

Η ορθοπαιδική εκτίμηση ακολουθεί συστηματική λογική. Πρώτα προσδιορίζεται αν υπάρχει επείγουσα απειλή για τη ζωή ή το άκρο. Έπειτα συλλέγονται πληροφορίες για τον μηχανισμό, τον χρόνο έναρξης, τον πόνο, την προηγούμενη λειτουργία και τα σχετικά νοσήματα. Η εξέταση συγκρίνει, όπου είναι χρήσιμο, την πάσχουσα με την υγιή πλευρά και ελέγχει την ευθυγράμμιση, το οίδημα, την ευαισθησία, το εύρος κίνησης και τη νευραγγειακή κατάσταση.

Η απεικόνιση επιλέγεται με βάση το κλινικό ερώτημα. Η απλή ακτινογραφία είναι συχνά η αρχική εξέταση για οστική βλάβη. Η αξονική τομογραφία μπορεί να αποσαφηνίσει σύνθετη οστική ανατομία, ενώ η μαγνητική τομογραφία είναι χρήσιμη για επιλεγμένες βλάβες μαλακών μορίων και μυελού των οστών. Καμία εξέταση δεν ερμηνεύεται ανεξάρτητα από τα συμπτώματα και την κλινική εξέταση.

Η επιλογή θεραπείας βασίζεται σε ερωτήματα όπως:

Ποια δομή έχει υποστεί βλάβη και πόσο σοβαρά;
Είναι η αιμάτωση και η νευρική λειτουργία ακέραιες;
Είναι η άρθρωση σταθερή και η ευθυγράμμιση αποδεκτή;
Ποια είναι η πιθανότητα επούλωσης χωρίς επέμβαση;
Ποια είναι τα οφέλη και οι κίνδυνοι κάθε επιλογής;
Ποιο επίπεδο λειτουργίας χρειάζεται ή επιθυμεί να ανακτήσει ο συγκεκριμένος ασθενής;

Οι αρχές αυτές εξηγούν γιατί δύο άνθρωποι με παρόμοια ακτινογραφική εικόνα μπορεί να λάβουν διαφορετικές θεραπείες. Η απόφαση δεν στηρίζεται μόνο στην εικόνα, αλλά και στη λειτουργική απαίτηση, στη γενική υγεία, στους κινδύνους και στις προτιμήσεις του ασθενούς.

1.8 Εκπαιδευτικό κλινικό παράδειγμα

Ένας ενήλικος γλιστρά και πέφτει πάνω στο χέρι του. Αναφέρει πόνο στον καρπό και δυσκολία να χρησιμοποιήσει το χέρι. Η πρώτη σκέψη δεν είναι να δοθεί αμέσως όνομα σε μία πιθανή κάκωση, αλλά να οργανωθεί η αξιολόγηση.

Μηχανισμός: η πτώση μεταφέρει δύναμη από το χέρι προς τον καρπό και ενδεχομένως το αντιβράχιο.
Εξέταση: ελέγχονται οίδημα, παραμόρφωση, ευαισθησία, δέρμα, αισθητικότητα, κίνηση και αιμάτωση των δακτύλων.
Απεικόνιση: εφόσον ενδείκνυται, οι ακτινογραφίες αναζητούν κάταγμα και αξιολογούν την ευθυγράμμιση.
Θεραπευτική λογική: η αντιμετώπιση εξαρτάται από το αν υπάρχει κάταγμα, τη θέση και τη σταθερότητά του, καθώς και από τυχόν βλάβη μαλακών μορίων. Μπορεί να περιλαμβάνει ακινητοποίηση ή, σε ορισμένες μορφές, χειρουργική σταθεροποίηση.
Λειτουργικός στόχος: δεν αρκεί να υποχωρήσει ο πόνος. Στόχος είναι να επανέλθουν με ασφάλεια η κίνηση, η δύναμη και η χρήση του χεριού.

Το παράδειγμα δείχνει πώς η βασική ανατομία και η μηχανική κατευθύνουν τη διάγνωση, χωρίς να αντικαθιστούν την εξέταση από επαγγελματία υγείας.

1.9 Βασικοί όροι του κεφαλαίου

Μυοσκελετικό σύστημα: το σύνολο των οστών, αρθρώσεων και σχετικών μαλακών ιστών που στηρίζουν και κινούν το σώμα.
Ορθοπαιδική: ιατρική ειδικότητα που αντιμετωπίζει παθήσεις και κακώσεις του μυοσκελετικού συστήματος.
Τραυματολογία: κλάδος που αφορά τις κακώσεις από τραυματικό μηχανισμό.
Κάταγμα: διακοπή της συνέχειας του οστού.
Εξάρθρημα: πλήρης απώλεια της φυσιολογικής επαφής των αρθρικών επιφανειών.
Υπεξάρθρημα: μερική απώλεια ή διατήρηση μη φυσιολογικής επαφής των αρθρικών επιφανειών.
Σύνδεσμος: ιστός που συνδέει κυρίως οστό με οστό και συμβάλλει στη σταθερότητα άρθρωσης.
Τένοντας: ιστός που συνδέει μυ με οστό και μεταφέρει μυϊκή δύναμη.
Αρθρικός χόνδρος: εξειδικευμένος ιστός που καλύπτει τις αρθρικές επιφάνειες και διευκολύνει την κίνηση και τη διαχείριση φορτίων.
Νευραγγειακή κατάσταση: η συνδυασμένη εκτίμηση νευρικής λειτουργίας και αιμάτωσης ενός μέλους.

1.10 Κεντρικά σημεία

Η ορθοπαιδική και η τραυματολογία εξετάζουν τη δομή, τη λειτουργία και τις βλάβες του μυοσκελετικού συστήματος. Η λέξη «ορθοπαιδική» καθιερώθηκε από τον Nicolas Andry το 1741 και το αρχικό παιδοκεντρικό της νόημα εξελίχθηκε σε ειδικότητα που καλύπτει όλες τις ηλικίες. Ο σκελετός στηρίζει το σώμα, προστατεύει όργανα, συμμετέχει στην κίνηση, στην αιμοποίηση και στη ρύθμιση μετάλλων. Η κίνηση απαιτεί συνεργασία νεύρων, μυών, τενόντων, οστών και αρθρώσεων. Τέλος, η κλινική απόφαση συνδέει τον μηχανισμό κάκωσης και την εξέταση με την απεικόνιση, τη βιολογία της επούλωσης και τους λειτουργικούς στόχους.

Βιβλιογραφία

Τέλος Κεφάλαιο 1